Rodzaje endoprotez kolana
Rodzaje endoprotez kolana – czym się różnią i jak wygląda rehabilitacja po operacji?
Endoprotezoplastyka stawu kolanowego jest jednym ze sposobów leczenia zaawansowanych zmian zwyrodnieniowych kolana. Zabieg, często określany przez pacjentów jako wymiana stawu kolanowego, polega na zastąpieniu uszkodzonych powierzchni stawowych odpowiednio dobranymi elementami endoprotezy.
Nie każda endoproteza kolana jest jednak taka sama. W zależności od rozległości zmian, stanu więzadeł, jakości kości i anatomii stawu ortopeda może zastosować różne rodzaje implantów.
Rodzaj wykonanej operacji może mieć również znaczenie dla późniejszego postępowania usprawniającego. Dlatego przygotowując się do zabiegu, warto poznać nie tylko podstawowe rodzaje endoprotez kolana, ale również zasady rehabilitacji po operacji.
Endoproteza całkowita stawu kolanowego
Całkowita endoproteza kolana (TKA - Total Knee Arthroplasty) stosowana jest przede wszystkim wtedy, gdy zmiany obejmują znaczną część stawu.
Podczas zabiegu chirurg odpowiednio przygotowuje powierzchnie kości udowej i piszczelowej, a następnie umieszcza komponenty endoprotezy. Pomiędzy metalowymi elementami znajduje się specjalna wkładka wykonana najczęściej z polietylenu, która umożliwia ruch pomiędzy elementami implantu.
W zależności od wskazań chirurg może również wykonać resurfacing powierzchni stawowej rzepki.
Całkowita endoprotezoplastyka jest często wykonywana u pacjentów z zaawansowaną chorobą zwyrodnieniową, znacznym bólem i ograniczeniem funkcji stawu.
Endoproteza jednoprzedziałowa: częściowa wymiana kolana
Jeżeli zmiany zwyrodnieniowe obejmują tylko jeden przedział stawu, u odpowiednio zakwalifikowanego pacjenta możliwe może być wykonanie jednoprzedziałowej endoprotezoplastyki kolana (UKA - Unicompartmental Knee Arthroplasty).
Najczęściej dotyczy ona przyśrodkowej, czyli wewnętrznej części kolana.
W porównaniu z całkowitą endoprotezoplastyką zabieg pozwala zachować większą część własnych struktur stawu. U właściwie zakwalifikowanych pacjentów może to sprzyjać bardziej naturalnemu odczuwaniu ruchu kolana.
Nie każdy pacjent może jednak otrzymać endoprotezę jednoprzedziałową. Istotne znaczenie mają między innymi lokalizacja zmian zwyrodnieniowych, stan więzadeł oraz pozostałych części stawu.
Endoproteza rzepkowo-udowa
Kolejnym rozwiązaniem jest endoproteza stawu rzepkowo-udowego (PFA - Patellofemoral Arthroplasty).
Może być stosowana u wybranych pacjentów, u których zmiany dotyczą przede wszystkim powierzchni pomiędzy rzepką a kością udową, natomiast pozostałe przedziały stawu są względnie dobrze zachowane.
Jest to znacznie bardziej selektywna procedura niż całkowita wymiana stawu i wymaga dokładnej kwalifikacji ortopedycznej.
Endoproteza CR: z zachowaniem tylnego więzadła krzyżowego
Całkowite endoprotezy kolana różnią się również konstrukcją i sposobem zapewnienia stabilności stawu.
W endoprotezach typu CR (Cruciate Retaining) zachowane zostaje tylne więzadło krzyżowe – PCL. Jeżeli więzadło jest wydolne, może nadal uczestniczyć w biomechanice operowanego kolana.
Możliwość zastosowania takiego implantu zależy od stanu struktur stawu oraz decyzji chirurga.
Endoproteza PS: zastępująca funkcję tylnego więzadła krzyżowego
Drugim rozwiązaniem są endoprotezy typu PS (Posterior Stabilized).
W ich przypadku konstrukcja implantu posiada mechanizm pomagający zastąpić część funkcji tylnego więzadła krzyżowego i kontrolować ruch pomiędzy kością udową a piszczelową podczas zginania kolana.
Zarówno implanty CR, jak i PS są powszechnie stosowanymi rozwiązaniami. Nie istnieje jeden typ endoprotezy, który byłby najlepszy dla każdego pacjenta.
Endoprotezy o zwiększonej stabilizacji
W bardziej skomplikowanych przypadkach konieczne może być zastosowanie implantu zapewniającego większą stabilność.
Dotyczy to między innymi pacjentów ze znaczną niestabilnością więzadłową, dużymi deformacjami lub ubytkami kostnymi oraz części operacji rewizyjnych.
W zależności od sytuacji stosowane są między innymi endoprotezy typu CCK (Constrained Condylar Knee), a w najbardziej wymagających przypadkach również konstrukcje o jeszcze większym stopniu związania, w tym endoprotezy zawiasowe.
Endoproteza cementowa czy bezcementowa?
Endoprotezy kolana można podzielić również ze względu na sposób mocowania do kości.
W przypadku endoprotezy cementowanej komponenty mocowane są przy użyciu cementu kostnego.
Implanty bezcementowe posiadają natomiast specjalnie przygotowaną powierzchnię umożliwiającą biologiczne połączenie implantu z kością.
Stosowane mogą być również rozwiązania hybrydowe.
Wybór metody mocowania zależy między innymi od jakości kości, wieku i aktywności pacjenta, konstrukcji implantu oraz techniki stosowanej przez chirurga.
Endoproteza pierwotna i rewizyjna
Pierwsza wymiana stawu kolanowego określana jest jako endoprotezoplastyka pierwotna.
Jeżeli po pewnym czasie konieczna staje się wymiana części lub całej endoprotezy, wykonywana jest operacja rewizyjna.
Implanty rewizyjne mogą być bardziej rozbudowane niż endoprotezy stosowane podczas pierwszej operacji. Mogą posiadać między innymi dłuższe trzpienie oraz dodatkowe elementy umożliwiające uzyskanie stabilności w przypadku ubytków kostnych.
Rehabilitacja po endoprotezie kolana: dlaczego jest tak ważna?
Sama operacja jest tylko jednym z etapów leczenia. Po wszczepieniu endoprotezy rozpoczyna się proces odzyskiwania funkcji operowanej kończyny.
W pierwszym okresie rehabilitacji szczególne znaczenie mają:
- kontrola bólu i obrzęku
- odzyskiwanie wyprostu kolana,
- stopniowe zwiększanie zakresu zgięcia (najczęściej z pomocą szyny CPM)
- aktywizacja mięśnia czworogłowego uda
- ćwiczenia funkcjonalne
- nauka prawidłowego chodu
- stopniowe zwiększanie samodzielności pacjenta
Tempo rehabilitacji może być różne u poszczególnych osób. Zależy między innymi od stanu pacjenta przed operacją, rodzaju przeprowadzonego zabiegu, występującego obrzęku i bólu oraz indywidualnej reakcji organizmu.
Ruch kolana w pierwszych tygodniach po wszczepieniu endoprotezy
Jednym z ważnych elementów postępowania pooperacyjnego jest stopniowe odzyskiwanie ruchomości stawu.
Pacjent wykonuje odpowiednio dobrane ćwiczenia czynne i bierne, początkowo często pod nadzorem fizjoterapeuty, a następnie również samodzielnie w domu.
W wielu przypadkach postępowania pooperacyjnego wykorzystywana jest także szyna CPM do kolana.
CPM (Continuous Passive Motion) oznacza ciągły ruch bierny. Urządzenie wykonuje kontrolowane zginanie i prostowanie kończyny w ustawionym zakresie, bez konieczności aktywnej pracy mięśni pacjenta.
Czy szyna CPM jest potrzebna po endoprotezie kolana?
Nie oznacza to, że każdy pacjent po wszczepieniu endoprotezy msui obowiązkowo korzystać z CPM. Szyna CPM pomaga w szybszej mobilizacji kończyny i przyspiesza powrót do sprawności.
Współczesna rehabilitacja po endoprotezoplastyce opiera się przede wszystkim na odpowiednio dobranych ćwiczeniach, wczesnej pionizacji, wykorzystaniu dostępnych narzędzi w warunkach domowych (takich jak szyna CPM, aparaty kompresyjno-chłodzące typu Game Ready) i stopniowym odzyskiwaniu funkcji.
Szyna CPM w domu: zakup czy wypożyczenie?
Jeżeli urządzenie ma być potrzebne jedynie przez określony okres rehabilitacji, zakup własnego aparatu nie jest uzasadniony i wystarczy rutynowe wypożyczenie urządzenia.
Pozwala to korzystać z profesjonalnego urządzenia przez okres wskazany przez lekarza lub fizjoterapeutę, bez konieczności kupowania sprzętu, który po zakończeniu rehabilitacji może nie być już potrzebny.
Przed rozpoczęciem korzystania z urządzenia warto ustalić ze specjalistą przede wszystkim:
- czy są przeciwwskazania do CPM w konkretnym przypadku
- od kiedy można rozpocząć jego stosowanie
- jaki zakres zgięcia i wyprostu ustawić
- jak długo powinna trwać pojedyncza sesja
- jak często korzystać z urządzenia
- w jakich sytuacjach należy przerwać ćwiczenie
Dostępna literatura odpowiada na te pytania ustalając pewne standardy (zobacz ten artykuł – tutaj- jeśli chcesz dowiedzieć się więcej) lecz zawsze warto skonsultować z lekarzem bądź fizjoterapeutą po szczegółowe informacje.
Wypożyczenie szyny CPM po endoprotezie kolana
Wynajem jest szczególnie praktycznym rozwiązaniem, gdy sprzęt potrzebny jest przez kilka tygodni, a rehabilitacja odbywa się częściowo w warunkach domowych.
Sprawdź możliwość wypożyczenia szyny CPM klikając tutaj
Jak przygotować się do rehabilitacji po wymianie stawu kolanowego?
O rehabilitacji warto pomyśleć jeszcze przed operacją o czym mieliśmy przyjemność pisać w tym artykule (kliknij tutaj by dowiedzieć się więcej o przygotowaniu do zabiegu i tzw. Prehabilitacji)
Przed planowanym zabiegiem można skonsultować z fizjoterapeutą sposób poruszania się o kulach, przygotowanie mieszkania, przygotowanie stanowiska pracy na szynie CPM (często jest to kanapa, sofa, łóżko, w niektórych przypadkach podłoga) oraz podstawowe ćwiczenia, które będą wykonywane po operacji.
Nie należy jednak samodzielnie ustalać parametrów pracy urządzenia wyłącznie na podstawie informacji znalezionych w internecie. Zakres ruchu i czas korzystania ze sprzętu powinny uwzględniać rodzaj operacji oraz indywidualne zalecenia zespołu prowadzącego.
Najczęstsze pytania dotyczące endoprotezy kolana:
Jaka endoproteza kolana jest najlepsza?
Nie istnieje jeden rodzaj endoprotezy odpowiedni dla wszystkich pacjentów. Wybór zależy między innymi od rodzaju zmian w stawie, stanu więzadeł, jakości kości, anatomii kolana i aktywności pacjenta.
Ile trwa rehabilitacja po endoprotezie kolana?
Powrót funkcji kolana jest procesem stopniowym i może przebiegać w różnym tempie. Pierwsze tygodnie są zwykle okresem intensywnej pracy nad ruchem, chodem i funkcją mięśni, natomiast poprawa może następować jeszcze przez kolejne miesiące.
Jaki zakres zgięcia powinien być po endoprotezie kolana?
Nie należy traktować jednej wartości jako obowiązującej każdego pacjenta. Ocenia się zarówno zgięcie, jak i możliwość uzyskania wyprostu oraz przede wszystkim funkcję kolana. Oczekiwany zakres ruchu zależy od wielu czynników, w tym stanu stawu przed operacją.
Czy można używać szyny CPM po endoprotezie kolana?
CPM jest wykorzystywane u pacjentów jako jeden z elementów rehabilitacji. O parametrach pracy urządzenia powinien zdecydować lekarz lub fizjoterapeuta znający przebieg operacji i aktualny stan pacjenta.
Czy szynę CPM trzeba kupować?
Nie. Jeśli urządzenie potrzebne jest tylko na czas rehabilitacji pooperacyjnej, możliwe jest wypożyczenie szyny CPM na określony okres. Po zakończeniu terapii sprzęt jest zwracany do wypożyczalni.
Podsumowanie
Istnieje wiele rodzajów endoprotez kolana, od implantów jednoprzedziałowych po całkowite endoprotezy oraz bardziej rozbudowane konstrukcje wykorzystywane w operacjach rewizyjnych.
O wyborze odpowiedniego implantu decyduje ortopeda, uwzględniając stan stawu i indywidualne potrzeby pacjenta.
Niezależnie od rodzaju zastosowanej endoprotezy bardzo ważnym etapem leczenia jest późniejsze odzyskiwanie funkcji operowanej kończyny. Podstawę stanowią ćwiczenia, pionizacja, nauka chodu, praca na szynie CPM i indywidualnie prowadzona fizjoterapia.
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani indywidualnego planu fizjoterapii.